Uyquda yiqilayotgandek tuyulganda tanamizda nima sodir bo‘ladi?
Ko‘zingiz endi ilinayotganida oyog‘ingiz yoki butun tanangiz birdan siltanadi. Go‘yo zinadan noto‘g‘ri qadam bosgandek yoki pastga qulab ketayotgandek bo‘lasiz. Uyg‘onib, hali ham karavotda yotganingizni tushunasiz. Uyquga ketish paytidagi bunday qisqa seskanish ko‘pchilikka tanish bo‘lib, ko‘pincha sog‘lom odamlarda ham uchraydi.
Tana uyg‘oqlikdan uyquga qanday o‘tadi?
Uyqu bir zumda boshlanmaydi. Uning dastlabki, N1 deb ataladigan bosqichi uyg‘oqlik bilan uyqu orasidagi o‘tish davridir. Shu paytda mushaklar bo‘shashadi, yurak urishi va nafas olish sekinlasha boshlaydi. Odam hali yengil uxlayotgani uchun tovush yoki boshqa ta’sirdan oson uyg‘onishi mumkin. Tana dam olishga o‘tayotgan bo‘lsa ham, miya faoliyatini davom ettiradi.
Aynan shu vaqtda yuz beradigan beixtiyor mushak qisqarishi gipnik seskanish deb ataladi. U bir oyoqda, qo‘lda yoki butun tanada sezilishi mumkin. Har doim ham yiqilish manzarasi paydo bo‘lavermaydi, ba’zan odam faqat keskin siltanishni sezadi. Harakat juda qisqa bo‘lsa ham, odamni uyg‘otib yuborishi mumkin. Bunday holat fiziologik mioklonusning bir ko‘rinishi bo‘lib, alohida kasallik bo‘lishi shart emas.
Seskanishning aniq sababi hali to‘liq tushuntirilmagan. Taxminlardan biriga ko‘ra, miya mushaklarning bo‘shashishini yiqilish sifatida noto‘g‘ri talqin qilib, ularga harakat signali yuborishi mumkin. Ammo bu barcha holatlar uchun isbotlangan izoh emas. Shu sababli yiqilish hissiga qarab organizmda muayyan nosozlik bor degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Bu sezgi uchun uzoq tush ko‘rish ham shart emas: u odam hali to‘liq uxlab ulgurmagan paytda yuz berishi mumkin.
Nega ayrim kechalari seskanish ko‘proq seziladi?
Kam uxlash, ruhiy zo‘riqish va kofein bunday harakatlarni kuchaytirishi mumkin. Masalan, bir necha kecha kech yotib, ertalab odatdagi vaqtda turgan odam yetarlicha dam olmaydi. Kechki qahva esa charchoq borligiga qaramay, uyquga ketishni qiyinlashtirishi mumkin. Bunda ichimlikning miqdori bilan birga, uni qachon ichganingiz ham ahamiyatli.
| Omil | Nimaga e’tibor berish kerak? |
| Uyqu yetishmasligi | Oxirgi kunlarda uxlash uchun yetarli vaqt ajratildimi? |
| Kofein | Qahva, kuchli choy yoki quvvatlantiruvchi ichimlik qachon ichildi? |
| Ruhiy zo‘riqish | Yotganda ham ish va tashvishlar haqida o‘ylash davom etyaptimi? |
| Noqulay holat | Yostiq va yotish holati bemalol bo‘shashishga imkon beryaptimi? |
Bu omillar har bir seskanishning sababini aniq ko‘rsatib bermaydi. Bir kecha qahva ichgandan keyin siltanish yuz bergani ular orasidagi bog‘liqlikni tasdiqlash uchun yetarli emas. Biroq holat takrorlansa, kun tartibidagi o‘zgarishlarni kuzatish foydali. Ayniqsa, kam uyqu bilan kuchli charchoq birga kelayotgan bo‘lsa, avvalo dam olishga yetarli vaqt ajratishga e’tibor berish kerak.
Kechki odatlarni qanday o‘zgartirish mumkin?
Uyquga ajratilgan vaqt ko‘pincha telefondagi mashg‘ulotlar sabab qisqaradi. Video, yozishma yoki o‘yin davom etaveradi, ertalab turish vaqti esa o‘zgarmaydi. Voyaga yetgan foydalanuvchi Boostwin kabi onlayn o‘yin platformasida vaqt o‘tkazsa, mashg‘ulotni tugatish vaqtini oldindan belgilab qo‘ygani ma’qul. Belgilangan vaqtda brauzerni yopib, bildirishnomalarni o‘chirish mashg‘ulotning yana cho‘zilib ketishiga yo‘l qo‘ymaslikka yordam beradi.
Yotishdan oldingi soatni tinchroq o‘tkazish tavsiya etiladi. Yorqin ekran, kuchli jismoniy zo‘riqish va ketma-ket kelayotgan xabarlar dam olishga o‘tishni qiyinlashtirishi mumkin. Telefonni chetga qo‘yish, xonani qorong‘ilatish va sokin mashg‘ulot tanlash uyquga tayyorlanishga yordam beradi. Kundalik tartibda quyidagilarga e’tibor berish mumkin:
- imkon qadar bir xil vaqtda yotish va uyg‘onish
- kechga yaqin kofeinli ichimliklarni cheklash
- yotish oldidan yorqin ekranlarga uzoq tikilmaslik
- yotoqxonani sokin, salqin va qorong‘i saqlash
- uyqu uchun qulay yostiq va yotish holatini tanlash
Bunday o‘zgarishlar har bir seskanishni butunlay yo‘qotishga kafolat bermaydi. Ularning maqsadi yetarli dam olishga sharoit yaratish va uyquni buzadigan omillarni kamaytirishdir. Bir marta siltanib uyg‘onganingizdan keyin vaqtni qayta-qayta tekshirish yoki shu holatni kutib yotish qo‘shimcha bezovtalik keltirishi mumkin. Tinchlanib, qulay holatga qaytish va uyquni zo‘rlab chaqirishga urinmaslik ma’qul.
Qachon shifokor bilan maslahatlashish kerak?
Vaqti-vaqti bilan, aynan uyquga ketayotganda yuz beradigan qisqa seskanish odatda maxsus davolashni talab qilmaydi. Ammo harakatlar tun davomida qayta-qayta takrorlansa yoki to‘liq uyg‘oq paytda ham kuzatilsa, ularni tekshirtirish kerak. Uyquga muntazam xalaqit berishi, kuchayib borishi yoki yotishdan qo‘rqishga sabab bo‘lishi ham shifokorga murojaat qilish uchun asosdir. Muhimi, faqat yiqilish hissini emas, hodisaning qachon va qanday yuz berishini tasvirlashdir.
Qabulga tayyorlanish uchun qisqa uyqu kundaligi yordam beradi. Unda qachon yotganingiz, taxminan qachon uxlaganingiz, uyg‘onishlar va kunduzgi holatingizni qayd etish mumkin. Qahva, dorilar, mashg‘ulotlar va odatdagidan kuchli tashvish bo‘lgan kunlarni ham yozib qo‘yish foydali. Bunday qaydlar o‘zingizga tashxis qo‘yish uchun emas, shifokorga holatni aniqroq tushuntirish uchun kerak.
Uyqu boshlanishidagi bir martalik seskanishning o‘zi dori yoki qo‘shimcha vosita qabul qilish kerakligini bildirmaydi. Mioklonus sog‘lom odamlarda ham uchraydi, lekin uning ayrim ko‘rinishlari boshqa holatlar yoki dorilar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun davomli bezovtalikda sababni mutaxassis bilan aniqlashtirish muhim. Odatdagi qisqa seskanishni tushunish esa yiqilish hissidan keyin ortiqcha vahimaga tushmasdan, yana dam olishga qaytishga yordam beradi.
